هر روز در حدود صد مطلب را از سایت‌های خبری و وبلاگ‌های مختلف از طریق Feed دریافت می‌كنم. گذشته از این‌كه می‌دانم به خواندن دقیق تك‌تك آن‌ها نمی‌رسم، حتی مرور كردن آن‌ها نیز وقت قابل توجهی می‌طلبد و برایم تبدیل به یك گرفتاری روزمره شده ‌است. چرا از مرور كردن لااقل بخشی از این محتوا صرف‌نظر نكنم؟

پاسخ برای من نیز همچون بسیاری دیگر از كاربران چندان واضح نیست. ترس از دست دادن مطالب جالب و آموزنده (بله، ترس) یكی از این دلایل است، اما تنها دلیل نیست. طبعاً مطالعه آنلاین با این حجم و سرعت، بر عادت‌های انسان تأثیر می‌گذارد.

معمولاً درباره آثار بازی كردن طولانی‌مدت با كامپیوتر یا تبعات فرهنگی و اجتماعی سرگرمی‌های كامپیوتری زیاد می‌خوانیم و می‌شنویم، اما آیا اندیشیده‌ایم كه كارهایی مثل «مطالعه» آنلاین یا «تحقیق» آنلاین چه اثری بر ما می‌گذارند؟ این نوع فعالیت‌ها، برخلاف سرگرمی‌های كامپیوتری متداول، در فرهنگ عمومی بار ارزشی مثبت دارند و ممكن است آن‌ها را كاملاً مفید و بی‌ضرر بدانیم. اما «پاك‌ترین» كاربران اینترنت و كامپیوتر هم از نظر ذهنی در خطرند. مانند همیشه، شیطان در جزئیات لانه كرده‌است و این بار «سیطره كمیت»، كیفیت مطالعه و تفكر ما را تهدید می‌كند.

وقتی روی پایان‌نامه‌ام كار می‌كردم، همراه با دوستانم ساعت‌ها پشت كامپیوتر می‌نشستیم و هر بار ده‌ها مقاله دانلود می‌كردیم. می‌دانید هر كدام از ما چند تا از آن مقاله‌ها را خواندیم؟ شاید بهترین ما حداكثر در تمام دوران كار روی پایان‌نامه‌اش كمتر از سی مقاله خوانده‌باشد.

این اشتیاق شدید برای به دست آوردن منابع، با ظرفیت رو به افول ما برای جذب محتوا، چه در قالب خواندن یا حتی دیدن یا شنیدن تناسبی ندارد. از سوی دیگر نمی‌توان موهبت‌هایی را كه فناوری جدید به ما عرضه می‌كند كنار بگذاریم، به این دلیل كه ظرفیت جذب كردن تمام آن‌ها را نداریم.

خواندن این مقاله را یك فیزیك‌پیشه كه در مؤسسه فیزیك نظری Perimeter سرگرم پژوهش است، در وبلاگش توصیه كرده‌ بود. او می‌نویسد: «اگر می‌خواهید تنها یك مقاله بخوانید، این مقاله را بخوانید.»

«دیو! صبر كن. ممكن است صبر كنی؟ صبر كن دیو. می‌شود صبر كنی دیو؟» با این كلمات ابركامپیوتر HAL در صحنه‌ای معروف و بسیار كنایه‌آمیز در اواخر فیلم «2001: یك اودیسه فضایی» استنلی كوبریك، به فضانورد سنگ‌دل، دیو بومن التماس می‌كند. بومن كه توسط این ماشین معیوب تقریباً تا مرز مرگ در اعماق فضا رفته ‌است، با آرامش و خونسردی مدارهای حافظه كنترل‌كننده آن را قطع می‌كند.

مغز هال با درماندگی می‌گوید: «دیو، دارم حافظه‌ام را از دست می‌دهم.» و ادامه می‌دهد: «می‌توانم حسش كنم. می‌توانم حسش كنم.»

من هم می‌توانم حسش كنم. در چند سال اخیر به طور ناخوشایندی حس می‌كرده‌ام كه كسی یا چیزی در حال بازسازی مغز من، طراحی دوباره مدارهای عصبی و تغییر برنامه حافظه‌ام است. حافظه من (تا جایی كه می‌دانم) از بین نرفته، اما در حال تغییر است. دیگر به شیوه سابق نمی‌اندیشم. این مسئله را هنگام مطالعه، قوی‌تر از هر زمان دیگر حس می‌كنم.

قبلاً به آسانی می‌توانستم در یك كتاب یا مقاله‌ای طولانی غوطه‌ور شوم. ذهنم درگیر جریان روایی متن یا تغییر جهت‌های استدلال می‌شد و ساعت‌ها در امتداد رشته‌های طولانی نثر پرسه می‌زدم. اكنون دیگر به ندرت چنین چیزی رخ می‌دهد. معمولاً بعد از دو یا سه صفحه تمركزم از بین می‌رود، آشفته می‌شوم، رشته موضوع را از دست می‌دهم و به دنبال كار دیگری می‌گردم تا انجام دهم. حس می‌كنم گویی همواره مغز خودسرم را به زور به متن برمی‌گردانم. مطالعه ژرفی كه قبلاً به طور طبیعی حاصل می‌شد، اكنون تبدیل به یك ستیز شده ‌است.

فكر می‌كنم بدانم كه ماجرا چیست. اكنون بیش از یك دهه است كه زمان زیادی را به صورت آنلاین سپری می‌كنم، در پایگاه داده‌های بزرگ اینترنت جست‌وجو می‌كنم، چرخ می‌زنم و گاهی هم چیزی بر آن می‌افزایم. برای من به عنوان یك نویسنده، وب موهبتی خداداد بوده است. پژوهشی را كه زمانی مستلزم صرف كردن چندین روز در قفسه‌ها یا اتاق‌های نشریه‌های كتابخانه‌ها بود، اكنون در چند دقیقه می‌توان به انجام رسانید. با شمار اندكی جست‌وجو به وسیله گوگل و چند كلیك سریع بر هایپرلینك‌ها، حقیقت افشا شده یا نقل قول مختصر و مفیدی را كه در پی‌اش بوده‌ام به دست می‌آورم.

حتی هنگامی كه مشغول كار نیستم، تنها به همان میزان زمان كار احتمال دارد كه در حال كاویدن بیشه‌های اطلاعات وب نباشم: كارهایی مانند خواندن و نوشتن ایمیل، مرور كردن عنوان‌های خبری و پست‌های وبلاگ‌ها، تماشای فایل‌های ویدیویی و گوش دادن به پادكست‌ها یا فقط رفتن از لینكی به لینك دیگر. (برخلاف پاورقی‌ها كه گاهی این نوع مطالب به آن‌ها پیوند دارند، هایپرلینك‌ها فقط به كارهای مرتبط اشاره نمی‌كنند، بلكه شما را به سوی آن‌ها می‌رانند.)

برای من نیز همانند دیگران اینترنت در حال تبدیل شدن به رسانه‌ای جهانی است؛ مجرای بیشتر اطلاعاتی كه از طریق چشمان و گوش‌های من به سوی ذهنم جاری می‌شود. مزایای دسترسی بی‌درنگ به چنین مخزن عظیمی از اطلاعات بسیارند و تاكنون به تفصیل درباره آن‌ها شرح داده‌شده و در جای خود نیز مورد تحسین قرار گرفته‌اند.

كلایو تامپسون از ماهنامه وایرد می‌نویسد: «توانایی حافظه سیلیكونی در به یاد آوری بدون نقص می‌تواند موهبت بزرگی برای تفكر باشد.» اما این موهبت بهایی دارد. همان گونه كه مارشال مك‌لوهان، نظریه‌پرداز رسانه، در دهه 1960 خاطر نشان ساخت رسانه‌ها فقط مجراهای منفعل اطلاعات نیستند. آن‌ها خوراك اندیشه را فراهم می‌آورند، اما در ضمن فرآیند اندیشیدن را نیز شكل می‌دهند و ظاهراً كاری كه اینترنت انجام می‌دهد، پراكندن توانایی من در تمركز و تفكر ژرف است.

اكنون ذهن من انتظار دارد اطلاعات را به همان شكلی دریافت كند كه اینترنت توزیع می‌كند: در قالب جریان سریعی از الفاظ. پیش از این، غواصی بودم در دریای واژگان. اكنون همچون شخصی كه سوار بر یك جت اسكی است، بر سطح آن دریا با شتاب در حركتم.

من تنها كسی نیستم كه این وضع را دارد. وقتی با دوستان و آشنایان خود (كه اكثراً در كار ادبیات هستند) از آشفتگی‌هایم در هنگام مطالعه می‌گویم، بسیاری از آنها می‌گویند تجربه‌های مشابهی دارند. هرچه بیشتر از وب استفاده می‌كنند، برای حفظ تمركز بر نوشته‌های طولانی بیشتر مجبورند تقلا كنند. برخی از بلاگرهایی كه نوشته‌هایشان را دنبال می‌كنم نیز اخیراً به این پدیده اشاره می‌كنند.